Geçmişten Günümüze Ahlak, Yozlaşma ve Yeni Anayasa İhtiyacı

 Giriş: Osmanlı’da Şeyhülislamlık

Osmanlı’nın ruhunu taşıyan adalet sistemi, yalnızca kanun maddeleriyle değil, vicdanı temsil eden makamlarla şekillenmişti. Bu makamların en yücesi, halkın ve sultanın üzerinde ahlaki denetim gücüne sahip olan şeyhülislamlık idi. Şeyhülislamlık, yalnızca fetva veren değil; hukuku ruhuyla yorumlayan, ahlaki meşruiyeti tesis eden bir otoriteydi. Ne var ki, bu makam zamanla hikmetten kopup, sarayın bir uzantısına dönüştüğünde sadece kurum değil, adaletin kalbi de yara aldı. Ve bu yara, medeniyetin çöküşünün başlangıcına dönüştü.

1. Şeyhülislamlık Makamının Önemi

Şeyhülislamlık, Osmanlı’da yargı, fetva ve eğitim gibi temel alanları şekillendiren bir otoriteydi.

• Kanunnameler ve fetvalar, şeyhülislamın onayı olmadan yürürlüğe giremezdi.

• Kadıların yanlış hükmü için son merci Divan-ı Hümayun’da padişah huzurunda değil, şeyhülislamın fetvasında aranırdı.

• Sultanın bile adalet dışı uygulamaları, bu makama takılabilirdi. Çünkü bu makam bir otoritedeğil, bir vicdandı.

2. Yozlaşma: Ahlaki Denetimden Siyasi Araca

Ne zaman ki bu makamda liyakat yerine sadakat esas alındı, adalet yozlaşmaya başladı.

• Fetvalar artık toplumun maslahatına göre değil, sarayın siyasetine göre şekillendi.

• Yolsuzluklar görmezden gelindi, haksızlıklar “şer’i gerekçelerle” meşrulaştırıldı.

• Ve toplumun adalete olan güveni, kanuna değil kişilere göre değişen bir adalet algısınadönüştü.

Bu sürecin sonunda hukukun ahlaki temeli çöktü, devletin meşruiyet zemininde derin yarıklar oluştu.

Bu yozlaşma yalnızca bir makamın değil, bir medeniyetin içten içe çöküşünün işaret fişeğiydi.

3. Modern Hukukta Ahlaki Zemin Neden Eksik?

Bugün yüksek yargı organlarımız, anayasal kurumlarımız ve yüzlerce sayfalık kanunlarımız var.

Ama toplum hâlâ soruyor: “Adalet nerede?”

Çünkü:

• Kurallar var, vicdan yok.

• Mekanizmalar işliyor ama güven doğmuyor.

• Yargı bağımsızlığı kâğıt üzerinde, kamu vicdanında değil.

Yargının kararları değil gerekçeleri, bağımsızlığı değil tarafsızlık duygusu, şekli değil ruhu, toplumun adalete güvenini belirliyor.

4. Yeni Anayasa: Sadece Maddeler Değil, Ahlaki Bir Yeniden İnşa

Türkiye’nin önünde duran “yeni anayasa ihtiyacı” yalnızca hukukî değil, ahlaki ve medeniyet tasavvuru boyutuyla ele alınmalıdır.

Yeni anayasa:

• Adaletin sadece “dağıtımı” değil, hissedilmesini hedeflemelidir.

• Kurumların işleyişi değil, kurumların halkta uyandırdığı güven esas alınmalıdır.

• Geçmişteki gibi ahlaki denetimi içselleştiren bir sistem inşa edilmelidir.

Anayasa, sadece bir metin değil; bir toplumsal sözleşme, bir ahlaki mutabakat, bir medeniyet çerçevesi olmalıdır.

Sonuç: Şeyhülislamlığın Hikmeti ile Yeni Anayasanın İnşası

Adaletin geçmişte ruhu vardı; çünkü onu taşıyan makamlar hikmetle donatılmıştı.

Bugünse ruhsuz mekanizmalar arasında vicdan aranıyor.

Yeni bir medeniyet inşası için:

• Sadece yeni kurumlar değil, eski hikmeti hatırlayan yapılar kurmak zorundayız.

• Yalnızca kanun değil, ahlak ve vicdan ile işleyen bir adalet düzeni inşa etmeliyiz.

• Ve bunu, şeyhülislamlığın taşıdığı misyonla, bugünün anayasal zeminine taşımalıyız.

Çünkü adalet, sadece bir mahkeme kararı değil; bir toplumun nefesidir.