Rol Model Krizi ve Temsilin Çöküşü

Bugün insanın içine bakmadan dışını düzenlemeye çalışmanın ne kadar beyhude olduğunu bir kez daha görüyoruz. Çünkü dışarıdaki düzen bozulunca, herkes çözümü dışarıda arıyor; oysa bozulma çoğu zaman içeride başlamıştır. Biz bu yazı dizisinde, dışarıdaki gürültünün arkasında büyüyen sessiz çözülmeyi takip ediyoruz.

Görünürlük çağının eşiğini konuştuk: Eşik düşünce, ölçü de düşer.

Gücün vicdanı sessizleştiren dokunulmazlık hissini konuştuk: Hesap sorulmayan yerde vicdan yorulur.

Suçun hukuki değil ahlaki anatomisini konuştuk: Suç, çoğu zaman yasadan önce kalpte başlar.

Şimdi ise bütün bu sürecin en acı meyvesine bakacağız:

Rol model krizine.

Çünkü rol modeller, yalnızca insanlar değildir. Rol modeller, bir toplumun istikamet taşlarıdır. İstikamet taşları yerinden oynadığında, toplum yolu kaybetmez belki; ama nereye gittiğini de bilmez.

Rol Model, Bir İnsan Değil, Bir Ölçüdür

Rol model, kusursuz insan değildir; tutarlı insandır.

Kusursuzluk insana mahsus bir paye değildir. Fakat tutarlılık, insanın iradesidir. Bir insanın rol model oluşu; başarısıyla, şöhretiyle, alkışıyla değil; söz ile hayat arasındaki mesafeyi kısa tutmasıyladır.

Bu noktada ilk büyük kırılma şudur: Görünür olanın örnek kabul edilmesi.

Oysa görünürlük, örneklik doğurmaz. Görünürlük sadece göz önünde olmayı sağlar. Örnek olmak ise gönül önünde durmayı gerektirir. Bugün göz önünde olan çok; gönül önünde duran azdır. Rol model krizi dediğimiz şey, tam da buradan büyür.

Toplum, göz önünde olanı örnek seçince; ölçüyü yanlış yerden kurmuş olur. Ölçü yanlış olunca, doğruyu aramak da zorlaşır.

Temsil Yetki Değil, Emanettir

Temsil, bir makama oturmak değildir; bir emaneti taşımaktır. Emanet ağırdır. Çünkü emanet, yalnızca haklar değil; sorumluluklar da yükler.

Kamusal alanda söz söyleyen kişi, yalnızca kendisini temsil etmez. O söz, bir değer dünyasını çağırır. Toplum, o kişiye bakarak değerleri ölçer. Bu yüzden temsil sorumluluğu zayıfladığında, sadece bir kişinin itibarı değil; temsil ettiği kavramların da itibarı aşınır.

İşte bu yüzden temsilin çöküşü, sessiz bir felakettir. Bina yıkılmaz. Makam dağılmaz. Cümleler yine kurulur. Ama anlam gider. Ve anlam gidince, kurumlar kalır; medeniyet eksilir.

Rol Model Krizi Bir “Güven” Krizidir

Rol model krizi; bir “kişilik” krizi değildir sadece. Rol model krizi; bir “güven” krizidir. Toplum, rol modelinin hatasını affedebilir. Çünkü insan hatalıdır. Fakat toplum, rol modelinin tutarsızlığını affedemez. Çünkü tutarsızlık, ölçüyü kırar.

Peki bir toplumda ölçü kırılırsa ne olur? Doğru ile yanlış arasındaki sınır silikleşir.

İnsan, yanlışı yanlış diye değil; “işine gelmediği için” yanlış görmeye başlar.

Bu, ahlakın ölümü değil belki; ama ahlakın pazarlığa açılmasıdır. Ve pazarlığa açılan ahlak, er ya da geç piyasaya teslim olur.

Örneksiz Büyüyen Kalpler

Rol model krizinin en ağır bedelini gençler öder. Çünkü gençlik, doğruyu kitap sayfalarında değil; hayatın göz hizasında öğrenir. Genç, “nasıl yaşandığına” bakar. Söylenen sözden çok, yaşanan hayatı kopyalar. Örnek yoksa, ölçü de yoktur. Ölçü yoksa, yön de yoktur.

Yönsüz bir gençlik, sadece bireysel bir sorun değildir. Bu, toplumun geleceğinin elinden kaymasıdır. Çünkü gençlik bir toplumun yarını değil; ömrünün devamıdır.

Rol modelsiz büyüyen kalpler, bir süre sonra şunu öğrenir: Başarı, ahlaktan üstündür. Görünürlük, tutarlılıktan daha değerlidir. Söz, hayattan kopabilir. Basit gibi duran bu üç cümle, gerçekte ise bir toplumun içten çöküş programıdır.

Örnekliğin Kıymeti

Medeniyetler, rol model üzerinden yürür. Bir toplumun en büyük sermayesi, örnek insanlarıdır. Bu örnek insanlar; her şeyi bilen, her şeyi yapan insanlar değil; kendini denetleyebilen insanlardır.

Geçmişin hikmeti, “ayıp” duygusunu bir yük değil, bir koruma mekanizması olarak görmüştür. Utanma, ahlakın bekçisidir. Utanmanın bittiği yerde, vicdan uzun süre dayanamaz.

Bugün yaşanan, tam da budur:

Utanmanın yerini “alışma” aldı.

Muhasebenin yerini “savunma” aldı.

Sorumluluğun yerini “hak iddiası” aldı.

Ve böylece temsil, emanetten çıkıp vitrine döndü.

Temsil Yeniden Ayağa Kalkmadan Toplum Ayağa Kalkamaz

Bu yazı, bir kişiyi hedef almak için yazılmadı. Bu yazı, rol model krizini teşhir etmek için de yazılmadı. Bu yazı, bir toplumun ölçüsünü aramak için yazıldı. Çünkü rol modeller çöktüğünde, toplum bağırmaz, toplum susar. Ama suskunluk büyür. Güven çekilir. İtibar erir. Ve en kötüsü: İnsanlar iyiye inanmayı bırakır.

Oysa toplumun direnci, iyiye inanma kapasitesidir.

Bu yüzden rol model krizi; bir sonuçtur.

Görünürlük eşiği düşmüştür. Güç dokunulmazlık üretmiştir. Vicdan sessizleşmiştir. Suç sıradanlaşmıştır. Ve nihayet, temsil düşmüştür.

Bir sonraki mesele şudur: Bu düşüş sadece bireylerin mi, yoksa düzenin mi eseridir? Çünkü bireyleri değiştirmek zordur; ama düzeni onarmadan bireyleri beklemek de boşunadır.