Ahlaki Bozulmanın Kaynağı Sistem mi Birey mi?

İlk dört yazıdan sonra artık kaçamayacağımız sorunun eşiğindeyiz. Çünkü bir toplumun yaşadığı ahlaki sarsıntılar, bir süre sonra tek tek davranışların toplamı olmaktan çıkar; toplumsal aklın yönünü tayin eden bir muhasebeye dönüşür. Bu muhasebede “kim yaptı?” sorusu, kısa vadede rahatlatır. Ama asıl soruyu sormadan iyileştirmez:

Bizi bu noktaya getiren şey nedir?

İlk yazıda görünürlük çağının ahlaki eşiği nasıl düşürdüğünü konuştuk. İkinci yazıda gücün dokunulmazlık hissi üretip vicdanı nasıl sessizleştirdiğini gördük. Üçüncü yazıda suçun yalnızca hukuki değil, ahlaki bir anatomisi olduğunu, dördüncü yazıda ise rol modellerin çöküşünün temsil alanını nasıl boşalttığını konu edindik.

Şimdi bütün bu parçaları tek bir noktaya bağlayan soruya geldik:

Ahlaki bozulma bireyin kusuru mu, yoksa sistemin sonucu mu?

Bu soru bir tartışma konusu değil; bir kader çizgisidir. Çünkü yanlış teşhis, yanlış tedavidir.

 Vicdanın En Kolay Kaçışı

İnsan zihni, karmaşık olanı sadeleştirmek ister. Toplum da böyledir. Ahlaki bir çöküş yaşandığında, çoğu toplum kendine bir “fail” arar. Birkaç kişi bulunur, birkaç hikâye öne çıkarılır ve şöyle denir: “Sorun bunlar.”

Gerçekte ise bireyi suçlamak; düzeni sorgulamadan rahatlamanın yoludur. Bir kişiyi düşürmek, bir kültürü ayağa kaldırmaz. Bir ismi silmek, bir zihniyeti temizlemez.

Üstelik bireyi suçlamanın içinde gizli bir kibir vardır: “Ben olsam yapmazdım.”

Oysa insanı bozan sadece iradesi değildir; iklimidir. İklim bozulduğunda, sadece zayıflar değil; bir süre sonra güçlüler de sınırlarını kaybeder.

Bireyi suçlamak, vicdana bir geçici ferahlık verir; ama bozulmayı durdurmaz. Çünkü aynı düzen, benzer insanları yeniden üretir.

Sistem Kural Değil, Meşruiyet Üreten Bir Zihniyettir

“Sistem” kelimesini çoğu zaman yanlış yerden anlıyoruz. Sistem, sadece mevzuat değildir. Sistem, sadece yönetmelik değildir. Sistem, sadece prosedür değildir.

Sistem; meşruiyet üreten bir zihniyettir.

Bu bize şunu öğretir:

Neye alkış verilir?

Neye göz yumulur?

Neye itibar verilir?

Neyin bedeli vardır, neyin yoktur?

Eğer bir düzende görünürlük, hakikatin önüne geçiyorsa; sonuçlar, yöntemleri yutuyorsa; başarı “nasıl” sorusunu susturuyorsa; orada bozulma bir kaza değil, bir üretim biçimidir.

Sistem, insanı sadece sınamaz; insanı şekillendirir.

Ve en önemlisi: Sistem, yanlış davranışı çoğu zaman normalleştirir. Yanlış, normalleştiğinde de suç olmaktan çıkar; bir “yol” olur.

Kötülüğün Değil, İyiliğin Mahcubiyeti

Bu çağın en ağır sorunu, kötülüğün rahatlığı değil; iyiliğin mahcubiyetidir.

İyi insan, çoğu zaman kendini savunmak zorunda kalır. Doğru insan, “fazla hassas” olmakla suçlanır. Ölçüye bağlı insan “çağın gerisinde” görülür. İşte sistemin en sinsi üretimi budur: İyiyi mahcup etmek.

Ahlak, böyle çözülür. Çünkü toplum, “kötü”yü cezalandırmadığı için değil; “iyi”yi yalnız bıraktığı için bozulur. Bu yalnızlık büyüyünce, iyilik bir erdem olmaktan çıkar; “kişisel tercih”e dönüşür. Ve burada en büyük kırılma yaşanır. Ahlak toplumsal bir omurga olmaktan çıkar, bireysel bir yük haline gelir.

Bireysel yüke dönüşen ahlak, bir süre sonra taşınamaz olur.

Fail, Taşıyıcı, Seyirci

Ahlaki bozulmayı yalnız “fail” üzerinden okursak yanılırız. Çünkü toplumda her bozulma üç insan tipini üretir:

1. Fail: Yanlışı yapan.
2. Taşıyıcı: Yanlışı dolaşıma sokan, meşrulaştıran, normalleştiren.
3. Seyirci: Yanlışı bilen ama susan.

Toplum, failden öfkeyle kurtulmaya çalışır. Ama taşıyıcıyı görmez. Seyirciyi hiç konuşmaz. Oysa bozulma; failin elinden çok, taşıyıcının dilinde ve seyircinin suskunluğunda büyür.

Bu nedenle mesele, yalnızca “kötü bireyler” meselesi değil; “yanlışla kurulan toplumsal ilişki” meselesidir. Çünkü yanlış, sadece yapıldığı için büyümez, taşındığı ve sessizlikle karşılandığı için kök salar. Yani sessizlik kötülüğün ekildiği tarladır.

Vicdanın Sessiz Reddi

Her itaat erdem değildir. Bazı uyumlar, ruhun teslim oluşudur.

Bir toplumun diri kalabilmesi, bazen “hayır” diyebilmesine bağlıdır. Fakat bu “hayır”, kaba bir öfke değildir; vicdanın sakin ama kesin reddidir. İnsan bazen bağırmadan isyan eder: Yanlışa ortak olmayarak… Mazur görmeyerek… Görmezden gelmeyerek…

Bu tür bir direnç, toplumun omurgasıdır. Omurga kırılırsa, beden ayakta kalsa bile ruh çöker.

İkilemi Aşmadan Islah Başlamaz

Bu yazı, “birey mi, sistem mi?” sorusunu bir taraf kavgasına çevirmek için yazılmadı. Çünkü gerçek şudur:

·       İnsan zayıflar; ama zayıflığı büyüten iklimdir.

·       Düzen aşınır; ama onu yaşatan alışkanlıklardır.

Yani mesele taraf seçmek değil, döngüyü kırmaktır.

Yazının ilk halkalarında ölçünün gevşediğini, iç denetimin zayıfladığını, yanlışın sıradanlaştığını, örnekliğin silikleştiğini gördük. Şimdi daha net görüyoruz: Bu zincir bir kişinin değil; bir kültürün ürünüdür.