Ölçüyü Kaybedince: İstikamet Nasıl Dağılır?

 

Bazen bir toplumun yolu kaybolur ama bunu kimse bir anda fark etmez. Çünkü yol kaybı, büyük bir gürültüyle gelmez. Birdenbire karanlık çökmez. Çoğu zaman her şey “normalmiş gibi” sürer; insanlar konuşur, üretir, tartışır, koşturur… Fakat bir yerlerde, görünmeyen bir şey eksilir: ölçü.

Ölçü kaybolunca insanın zihni de dağılır, duygusu da dağılır, ahlakı da dağılır. Daha doğrusu ahlak, bir prensip olmaktan çıkar; şartlara göre değişen bir yoruma dönüşür. Bugün birçok sıkıntının arkasında aradığımız “büyük sebep” belki de budur: Ölçü duygusunu kaybeden insan, istikamet duygusunu da kaybeder.

İstikamet sadece bir yön değil; bir omurgadır. Ve omurga kırıldığında beden ayakta dursa bile yürüyüş bozulur. Bu yazıda konuşmak istediğim şey tam da bu: Ölçü bozulduğunda insanın yürüyüşü nasıl bozulur? Ve daha önemlisi: Ölçü yeniden nasıl kurulur?

Ölçü, Ahlakın Pusulasıdır

Ölçü denince çoğu insanın aklına bir kısıt gelir. “Aman fazla yapma” gibi bir uyarı… Oysa ölçü, kısıtlama değil; denge kurma sanatıdır. İnsanın kendine bir sınır çizmesi, özgürlüğünü yitirmesi değil; özgürlüğünü korumasıdır. Çünkü sınırı olmayan özgürlük, kısa sürede başkasının hakkına dokunur. Başkasının hakkına dokunulan yerden ise adalet doğmaz; yalnızca kavga doğar.

Ölçü; arzuyu terbiye eder, gücü inceltir, sözü kıymetlendirir. Ölçüsü olmayan arzu ihtirasa dönüşür. Ölçüsü olmayan güç zorbalığa dönüşür. Ölçüsü olmayan söz ise gürültüye dönüşür. Ve gürültü, hakikati örter.

Bugün hayatın birçok alanında gürültü var: söz gürültüsü, görüntü gürültüsü, başarı gürültüsü, rekabet gürültüsü… Gürültü arttıkça ölçü azalıyor. Ölçü azaldıkça da insanın iç sesi kısılıyor. İç sesi kısılan insan, dışarıdaki rüzgâra göre savrulmaya başlıyor.

Ölçü Kaybolunca Doğru Pazarlığa Açılır

Ölçünün kaybı, çoğu zaman “yanlışın artışı” şeklinde görünmez. Daha sinsi bir şekilde ilerler: Doğrunun pazarlığa açılması şeklinde.

Eskiden bazı şeyler vardı; tartışılmazdı. Çünkü bir toplumun ortak vicdanı onu sınır kabul ederdi. Bugün ise sınırlar müzakereye açılıyor. “Ama şartlar…” deniyor. “Ama herkes…” deniyor. “Ama zaman…” deniyor. Böylece doğru, zamanın elinde eriyen bir şeye dönüşüyor.

Oysa doğru dediğimiz şey, şartlara göre eğilip bükülürse; artık doğru değildir, yalnızca işimize gelen bir yorumdur.

Ölçü kaybolunca insan, kendini denetlemek yerine kendini gerekçelendirmeye başlar. Vicdan, kararların hakemi olmaktan çıkar; kararların avukatı olur. İnsan yanlış yapmaz belki; ama yanlışın dilini kurar. Yanlışın dili kurulunca da yanlış sıradanlaşır.

Ölçü, Sadece Bireysel Değil Toplumsal Bir İnşadır

Ölçü meselesini sadece bireyin erdemi gibi konuşmak eksik olur. Çünkü ölçü, bir toplumun ortak iklimidir. Toplum neyi alkışlıyorsa, neyi “başarı” sayıyorsa; insanlar oraya yönelir.

Eğer bir toplum sonuçları kutsuyor, yöntemi önemsemiyorsa; ölçü zayıflar.

Eğer görünür olanı değerli, derin olanı değersiz sayıyorsa; ölçü dağılır.

Eğer hız, düşünmenin önüne geçiyorsa; ölçü kaybolur.

Bu yüzden ölçü yalnız “kişisel disiplin” değil; aynı zamanda kültür meselesidir. Kültür, insanı eğitir. İnsan da kültürü taşır. Bir yerde ölçü kaybolunca, bu kaybın faturasını sadece bireye kesmek doğru olmaz. Çünkü bireyin nefesi, içinde yaşadığı iklimden gelir.

Ölçüyü Kuran Şey: Vicdan ve Emanet Bilinci

Ölçüyü yeniden kurmanın anahtarı, “daha çok kural” değildir. Kural gerekir ama yetmez. Asıl anahtar, vicdanın yeniden merkeze alınmasıdır. Vicdan, insanın iç denetimidir. İnsan iç denetimini kaybederse, dış denetimle bir yere kadar yürür. Bir noktadan sonra sistem yorulur, kurumlar yıpranır, ilişkiler çöker.

Vicdanın kardeşi ise emanet bilincidir. İnsan kendini mutlak sahip zannettiği anda ölçüsüzleşir. Halbuki hayatta her şey bize “ait” değil; bize “emanet”tir. Güç emanet… Söz emanet… Yetki emanet… Servet emanet… Hatta zaman bile emanet.

Emaneti emanet gibi gören insan, ölçüyü elden bırakmaz. Çünkü bilir: Emanet, hesapsız taşınmaz.

Sonuç olarak ölçü kaybolunca istikamet dağılır. İstikamet dağılınca toplum yalnız yolunu değil, kendini de kaybeder. Bu kayıp bir anda fark edilmez; yıllar içinde alışkanlık olur. İnsan yanlışa alıştıkça, doğruya yabancılaşır.

Fakat burada önemli bir hakikat var: Ölçü kaybolabilir ama yeniden kurulabilir. Çünkü medeniyet dediğimiz şey, hatasızlık değil; kendini onarma kudretidir. Ölçü, yeniden inşanın ilk taşıdır. Ölçüsü olmayan bir yeniden inşa, süslü bir restorasyondan ibaret kalır.

Bugün yeniden ölçüye dönmek; kendimize dönmektir. Vicdana dönmek, omurgaya dönmektir. Bu bir geri dönüş değil; bir yükseliştir. Çünkü insanı yükselten şey, sınırların kalkması değil; sınırların hikmetle çizilmesidir.